De buitenruimtes van Nederlandse penitentiaire inrichtingen zijn lange tijd vooral ontworpen vanuit één dominante logica: veiligheid. Luchtplaatsen en omliggende zones zijn daardoor vaak functioneel, sterk verhard en prikkelarm ingericht. Begrijpelijk vanuit beheersbaarheid en risicovermijding, maar steeds minder passend bij actuele inzichten over welzijn, veiligheid, duurzaamheid en werkbaarheid. Samen met de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) en het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) onderzochten we hoe deze buitenruimtes — met de luchtplaats als vertrekpunt — kunnen bijdragen aan een meer humane, rustige en toekomstbestendige detentieomgeving, zonder afbreuk te doen aan veiligheid.
Gedeelde Grond
type project onderzoek & ontwikkeling
in opdracht van Rijksvastgoedbedrijf (RVB) & Dienst Justitiele Inrichtigen (DJI)
status & data 2025 - opgeleverd
locatie Nederland
Onderzoek en werkwijze
Op basis van locatiebezoeken, ruimtelijke analyses, literatuuronderzoek en gesprekken met medewerkers, experts en ervaringsdeskundigen onderzochten we hoe deze buitenruimtes vandaag functioneren — en waar hun verborgen potentie ligt.
Drie belangrijke inzichten
Een eerste inzicht is dat veiligheid in de praktijk soms kan verworden tot een soort veiligheidsmachine: een systeem waarin leegte, controle en overzicht centraal staan, terwijl comfort, herstel en zelfontwikkeling onderbelicht blijven. Juist dat kan spanning en stress vergroten — voor gedetineerden én voor medewerkers.
Daarnaast zagen we dat personeel dagelijks intensief gebruikmaakt van dezelfde buitenruimtes. Toch ondersteunen deze plekken hun werk, pauzes en herstel vaak nauwelijks. Buitenruimtes die ook medewerkers versterken, kunnen juist bijdragen aan veiligheid, werkbaarheid en draagvlak.
Tot slot blijkt dat veel ruimtelijke potentie buiten de bekende luchtplaatsen ligt. Verspreid over het terrein liggen zones die nu vooral technisch worden gebruikt — of nauwelijks worden benut — maar die kansen bieden voor vergroening, activiteit en betekenisvol gebruik.
huidige situatie
we bedachten 35 concrete ingrepen
Het concept: Gedeelde Grond
Deze inzichten brachten we samen in het concept Gedeelde Grond: een visie waarin de volledige buitenruimte van een PI wordt beschouwd als één samenhangend landschap, waarin veiligheid, welzijn en ecologie elkaar versterken.
In plaats van te focussen op losse plekken identificeerden we vijf herkenbare zones die in vrijwel alle Nederlandse PI’s voorkomen: luchtplaatsen, sportvelden, transporthoven, rest- en tussenruimtes en entree- en parkeerzones. Samen vormen zij een praktisch raamwerk om bestaande terreinen stap voor stap te verbeteren.
Vier thema’s voor verbetering
Binnen dit raamwerk ontwikkelden we vier samenhangende thema’s:
gezond buitenklimaat, heling en stressreductie, zinvol werk en experiment & samenwerking.
Over deze thema’s heen formuleerden we 35 concrete maatregelen — van vergroening en waterberging tot zintuiglijke ingrepen, arbeid en beheer. In beelden en scenario’s laten we zien hoe bestaande PI-terreinen hiermee geleidelijk kunnen transformeren.
Van onderzoek naar uitvoering
Het onderzoek sluit af met concrete vervolgstappen: kennis delen binnen DJI en het Rijksvastgoedbedrijf, kansrijke maatregelen direct toepassen in lopende projecten en ruimte maken voor pilots waarin nieuwe ingrepen getest en gemonitord kunnen worden. Zo ontstaat een realistische route om de buitenruimtes van Nederlandse PI’s de komende jaren stap voor stap te verbeteren.
Bekijk het hele verslag en alle ingrepen
Dit project kwam voort uit het Young Innovators Programma 2025 van het Atelier Rijksbouwmeester, waarin ontwerpers worden uitgenodigd om met een frisse blik te kijken naar actuele ruimtelijke vraagstukken binnen het publieke domein.
De volledige eindrapportage — met de uitgebreide analyse, alle ruimtelijke strategieën en de 35 voorgestelde ingrepen — is hieronder te downloaden.
We willen tot slot graag onze dank uitspreken aan alle medewerkers en (ervarings)deskundigen die hun ervaringen, inzichten en tijd met ons deelden. Hun perspectieven vormden een onmisbare basis voor dit onderzoek.
